Struktury polityczne państwa w warunkach okupacji

Wnioski wstępne na tle doświadczeń z okresu 1939-45.

Twórcy Konstytucji RP z 1935 r. przewidywali sytuacje wojenną, w której powstanie konieczność zachowania ciągłości władz państwowych przy braku możliwości wybory prezydenta państwa i rządu. Nie przewidywano jednak dalszych konsekwencji tej sytuacji. Stąd wraz z przeniesieniem ośrodków decyzyjnych władz państwowych za granicę i ich internowaniu przez władze Rumunii powstała trudność reaktywowania rządu RP w innym miejscu i w innym składzie personalnym. Działania te, podobnie jak powoływanie odpowiednich instytucji rządowych w kraju, były improwizowane. Jednak tryb powołania prezydenta i rządu miały wystarczające oparcie konstytucyjne. Władze RP, odtworzone we Francji, zachowały uznanie międzynarodowe. Zdołano utrzymać ciągłość państwa. Państwo polskie było nadal, także pod względem formalno-prawnym, podmiotem prawa międzynarodowego. Pozwoliło to Polsce zachować status państwa sojuszniczego w ramach koalicji antyhitlerowskiej i podjąć stosowne prace przekształcające żywiołową konspirację w kraju w struktury polityczne i wojskowe polskiego państwa podziemnego.

Struktury polityczne państwa (naczelne organy władzy państwowej, system partyjny) funkcjonujące w warunkach kraju okupowanego są narażone na najwyższe zagrożenia. Aparat okupacyjny będzie dążył wszelkim sposobami do ich sparaliżowania i unicestwienia. Często także fizycznego osób kierujących tymi strukturami.

Utrzymanie tych struktur, wytworzenie konspiracyjnej reprezentacji politycznej, administracji i sił zbrojnych jest w przypadku kraju okupowanego zasadniczym elementem strategii narodowej. Wzmacnia pozycję władz państwowych na arenie międzynarodowej skoro mimo klęski militarnej opór trwa a tym samym trwa też państwo. Działania państwa podziemnego, zwłaszcza konspiracji zbrojnej, mogą też stanowić wymierny wkład w walce prowadzonej przez sojuszników. Stanowią pewną ochronę ludności przed represjami. Stwarzają także możliwość wyzwolenia kraju w sprzyjających warunkach militarno – politycznych, na drodze powstania zbrojnego.

Konieczność przygotowania i w razie konieczności powołania państwa podziemnego nie może budzić żadnych wątpliwości.

1. Powołanie struktur politycznych państwa podziemnego.

Mimo doświadczeń jakie miały elity polityczne Polski z okresu zaborów przed wybuchem wojny w 1939 r. nie przewidywano okupacji całego terytorium państwowego i konieczności zorganizowanych działań konspiracyjnych. Planowano konieczność walki konspiracyjnej jedynie na części terytorium państwowego, które przejściowo znajdzie się pod okupacją. Ewakuacja władz RP poza granice kraju i konsekwencje tego kr. spowodowały kryzys polityczny grożący zerwaniem ciągłości państwowości polskiej. Klęska w kampanii wrześniowej 1939 r. została wykorzystana przez polityków i partie opozycyjne (gen. W.Sikorski) do skutecznego odsunięcia od władzy polityków rządzącej „sanacji”. Miało to daleko i doraźnie idący negatywny wpływy na możliwości i efektywność działania dowództw wojskowych. Politycy tworzący nowe władze RP uważali dotychczasowych dowódców za politycznych zwolenników „sanacji”. Kwestia odsunięcia tej generalicji od dowodzenia była ciągle obecna i miała swój wpływ na wojsko i samo dowodzenia.

Okupacja kraju, będąca następstwem klęski militarnej jest dowodem, że polityka rządu zawiodła. Wykazuje swoistą niekompetencje sił politycznych kierujących państwem przed wybuchem wojny. Jednak opozycja nie może w sposób legalny doprowadzić do zmiany rządu, bowiem trudno oczekiwać, aby w warunkach okupacji można było zorganizować wybory parlamentarne. Niekiedy formułowany jest pogląd, że w przypadku zagrożenia wojennego należy powołać rząd obejmujący wszystkie siły polityczne (rząd jedności narodowej). Przywoływane jest doświadczenie z wojny 1920 r.. Wówczas jednak Polska odniosła zwycięstwo. Powstaje wątpliwość, czy w przypadku klęski nie doszłoby do kryzysu politycznego.

Wraz z klęską militarną państwo i jego instytucje przestają działać lub co najmniej zostają sparaliżowane. Warunki okupacji wymuszają niejako podejmowanie działań w konspiracji. Zasadniczym problemem przy powołaniu państwa podziemnego jest wykreowanie organów władzy państwowej. Innymi słowy chodzi o ustalenie kto będzie stał na ich czele, jakie siły polityczne wezmą na siebie odpowiedzialność za funkcjonowanie rządu.

Wydaje się celowym by w sferze rozwiązań prawnych przyjąć, iż klęska wojenna i okupacja kraju są zdarzeniami powodującymi utratę władzy przez stronnictwa dotychczas rządzące. Opozycja byłaby więc konstytucyjnie odpowiedzialna za powołanie nowych władz państwowych i podległych mu struktur państwa podziemnego.

2. Pozycja struktur politycznych państwa podziemnego.

Zależnie od stopnia represyjności reżimu okupacyjnego, jego skuteczności w zwalczaniu oporu, można proponować różne umocowanie struktur politycznych państwa podziemnego. Mogą one być:

  • jedynym ośrodkiem decyzyjnym. W kraju okupowanym znajduje się centrum decyzyjne. Nie ma żadnych ośrodków władzy politycznej na emigracji;
  • ośrodkiem decyzyjnym delegującym części swych uprawnień władczych np. w zakresie polityki zagranicznej, poza teren kraju;
  • delegaturą rządu działającego na emigracji. Ośrodkiem posiadającym część uprawnień rządowych na terenach okupowanych przez nieprzyjaciela.

W Polsce, w okresie 1939-45, przyjęto wariant funkcjonowania państwa podziemnego jako delegatury rządu. Ewakuacja władz RP poza granice kraju w sytuacji 1939 r. wydaje się działaniem w pełni racjonalnym. Rozmiar i zasięg działań represyjnych reżimów okupacyjnych Niemiec i ZSRR nie pozwalał na pozostawienie prezydenta, rządu i Naczelnego wodza w kraju. Wykluczał też możliwość podpisywania kapitulacji przez stronę polską, a więc formalnego zlikwidowania państwa polskiego. Na emigracji powstał rząd RP uznawany przez obywateli i obce rządy za jedyne legalne władze RP. W konsekwencji na terytorium RP okupowanym przez wrogów mogły powstać struktury podporządkowane rządowi na emigracji.

W kraju działał Delegat Rządu RP w randze ministra. Z czasem powstała tzw. Krajowa Rada Ministrów (3 osoby), a Delegat Rządu uzyskał rangę wicepremiera. Działały też partie polityczne i została utworzona krajowa reprezentacja polityczna spełniająca role quasi parlamentarne. Mimo to w praktyce dochodziło do rozdźwięków między władzami na emigracji a ośrodkiem władzy w kraju dążącym do pewnej autonomii. Wynikało to z przekonania, że kierownictwo polityczne działające w warunkach okupacji lepiej rozumie sytuacje społeczeństwa i właściwiej może wskazać kierunki polityki państwowej.

Względy bezpieczeństwa nakazują, aby zasadniczy ośrodek decyzyjny był umieszczony poza terenem okupowanym. Uniemożliwi to okupantowi zlikwidowanie ośrodka decyzyjnego władzy państwowej i usunie groźbę wymuszenie działań sprzecznych z interesem państwowym np. deklaracji o zaniechaniu oporu. Nawet najskuteczniejsze działania represje nie zapobiegną możliwości ponownego odtworzenia struktur konspiracyjnych. Rozwiązanie przyjęte w okresie 1939-45, chociaż były następstwem zdarzeń nie zaplanowanych, wydają się w pełni uzasadnione.

3. Kadry dla struktur politycznych państwa podziemnego.

W 1939 r. wielu znanych działaczy politycznych opuściło kraj. Na emigracji znaleźli się gen. Sikorski, przyszły premier rządu i Naczelny Wódz, przywódcy PSL Mikołajczyk, chadecji Popiel, narodowców Bielecki, socjalistów Lieberman. Jednak o tym kto znalazł się na emigracji, a kto pozostał w okupowanym kraju, decydował przypadek. Było to efektem osobistych decyzji poszczególnych osób.

Skuteczność działania konspiracyjnego jest uzależniona od możliwości ukrycia struktur, zamiarów i ludzi przed okupantem. Zarówno Niemcy jak i Rosjanie doceniali możliwości polskiego społeczeństwa w organizowaniu działalności konspiracyjnej. Dla jej sparaliżowania podjęli działania represyjne (aresztowania, deportacje, egzekucje) osób uznawanych za potencjalnych organizatorów czy też przywódców konspiracji. Gestapo i NKWD, jeszcze zanim wybuchła wojna, przygotowały listy znanych polityków, wojskowych, działaczy społecznych, także przedsiębiorców, artystów z zamiarem ich eliminacji. Zasięg tych represji był bardzo szeroki. Często dotyczył całych środowisk, dużych grup społecznych. Bez ustalania kto z danych osób rzeczywiście należy do konspiracji.

Tworzenie struktur politycznych jest zadaniem znacznie trudniejszym od organizowania konspiracji zbrojnej. Sprawy wojskowe, z natury rzeczy objęte tajemnica, także w okresie pokojowym powodują, że ludzie z tego środowiska, są na ogół mało znani. Jest im łatwiej ukryć swoja działalność. Inaczej rzecz się ma z politykami czy działaczami społecznymi. Tacy ludzie są znani społeczeństwu. Są znane ich poglądy polityczne. Dlatego okupant może z duża łatwością ustalić jaka grupa osób może angażować się w działalność konspiracyjną. Najbardziej zagrożonymi (i podejrzanymi) będą znani politycy. Dlatego takie osoby powinny opuścić kraj udając się na emigracje. Z natury rzeczy polityk o znanym nazwisku będzie lepszym (skuteczniejszym) reprezentantem interesów państwa w środowisku międzynarodowym. Wydaje się celowym przyjęcie, że w warunkach okupacji organizatorami oporu powinni być działacze z dalszych szeregów poszczególnych stronnictw politycznych.

(lipiec 1998)


Wszelkie prawa zastrzeżone © Romuald Szeremietiew.          Wojsko polskie, MON, Minister Obrony Narodowej